Istota krytycznego myślenie

„Edukacja jest najpotężniejszą bronią, której możesz użyć, by zmienić świat"- tak brzmią słowa Nelsona Mandeli. Cytat ten nabiera dziś szczególnego znaczenia, biorąc pod uwagę historię ludzkości oraz rozwój krytycznego stylu myślenia, które widnieje na liście kompetencji przyszłości już od kilku lat. Powodów takiego stanu rzeczy jest bardzo wiele.

Ilość publikowanych informacji w Internecie oraz szybkość dotarcia do grupy odbiorców jest zatrważająco błyskawiczna. Nasz system poznawczy nie nadąża z ich analizą i przetwarzaniem, dlatego często doświadczamy przeciążenia informacyjnego. Skutkuje to powierzchowną analizą wiadomości, popełnianiem błędów poznawczych oraz czytaniem jedynie nagłówków w mediach społecznościowych. Aby radzić sobie z ilością wyświetlanych treści, szczególnie reklamowych, przestaliśmy na nie reagować. Nasz system percepcji wzrokowej po prostu zaczął ignorować niektóre przekazy marketingowe, a zjawisko to nazwano ślepotą banerową. Sprawy nie ułatwia również to, że człowiek jest z natury skąpcem poznawczym. Co oznacza, że na co dzień stosuje proste schematy myślowe zwane heurystykami, które pomagają mu radzić sobie z nadmiarem informacji i oszczędzać energię poznawczą. Lubimy w prosty sposób kategoryzować i klasyfikować przedmioty i ludzi, aby otaczający świat jawił nam się jako zrozumiały i przewidywalny. Nasz umysł ulega pułapkom myślowym, które opisał Daniel Kahneman w książce pt. "Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym". Nie pomaga to oczywiście rozwijać krytycznego myślenia. Profesor Jerzy Vetulani podczas swoich wykładów z neurobiologii podkreślał, że mózg pierwotnie nie służył do myślenia, tylko do przetrwania Dodatkowo w czasach digitalizacji mamy do czynienia z wieloma negatywnymi zjawiskami, które z jednej strony utrudniają naukę krytycznego myślenia, a z drugiej pokazują, dlaczego jest to aż tak istotne, jeśli chcemy mieć wpływ na kształtowanie przyszłych pokoleń.

Jakie są to zjawiska?

Zjawisko xero-kultury
Jest to tendencja do zapisywania na dysku, niczym na wirtualnej półce na książki wszelkich artykułów, książek, raportów, które często nie są czytane lub dogłębnie analizowane i w związku z tym nie mają szansy zintegrować się z dotychczasową wiedzą odbiorcy. A to, jak wiemy, wymaga czasu i pełnego skupienia zasobów mentalnych, które są ograniczone. Więcej czasu przedstawiciele xero-kultury poświęcają na zdobycie materiałów, kosztem ich przyswojenia.

Postprawda i dezinformacja
Pojęcie postprawdy zostało uznane przez naukowców za słowo roku 2016, w celu opisu rzeczywistości, w której fakty i rzetelna wiedza naukowa przestają mieć znaczenie w dobie rozwoju nowych mediów. Wiele przekazów bazuje na emocjach lub odwołuje się do subiektywnych przekonań. Na szczęście w sieci nie brakuje również pozytywnych akcji przeciwdziałających szerzeniu się dezinformacji.
Nauka To Lubię Tomasza Rożka oraz Uwaga! Naukowy Bełkot Dawida Myśliwca to dwa rzetelne kanały naukowe w mediach społecznościowych, które zachęcają do krytycznej analizy dostępnych treści.

Co jest istotą krytycznego myślenia?


Z pozoru wydaje się nam, że rozumiemy, co jest istotą krytycznego myślenia. Jednak zniekształcenia poznawcze lub szybkość sądów, które powszechnie formułujemy, pokazują coś zupełnie innego. Krystyna Górniak-Kocikowska w artykule pt. Krytyczne myślenie, a krytyczne słuchanie podkreśla, że nabycie umiejętności krytycznego myślenia przez studentów w Stanach Zjednoczonych zostało określone jako jeden z najważniejszych warunków osiągnięcia sukcesu dydaktycznego. Critical thinking został więc wprowadzony jako jednosemestralny, obowiązkowy przedmiot na wielu uczelniach amerykańskich. Francis Bacon w swojej definicji zwrócił uwagę na powolne wydawanie sądów oraz cierpliwość w procesie krytycznego myślenia. Inni badacze z kolei podkreślają, że jest to świadomy akt poznawczy, który wymaga wysiłku i zaangażowania. Jego istotą jest analizowanie zjawisk z różnych punktów widzenia, opierając się na wysokiej jakości dowodach, minimalizując udział w tym procesie własnych przekonań. Osoba myśląca krytycznie potrafi przeanalizować argumenty za i przeciw jakimś tezom, a w przypadku odkrycia słabości swoich lub cudzych sądów – skorygować je. Nadrzędną wartością, która powinna przyświecać temu procesowi, jest prawda. Krytyczne myślenie jest więc kompetencją nabywaną w procesie edukacji.

Pozytywne praktyki

W sieci nie brakuje również pozytywnych praktyk ze strony naukowców i popularyzatorów nauki, promujących wartość krytycznego myślenia. Jedną z bardziej znanych organizacji jest Klub Sceptyków Polskich, którego współzałożycielem jest dr Tomasz Witkowski. Nadrzędnym celem tej organizacji non-profit stało się propagowanie rzetelnej wiedzy naukowej oraz ochrona przed szkodliwą dezinformacją w obszarze pseudonauki. Dużą popularnością cieszy się kampania w mediach społecznościowych- A dowodzik jest?, której twórcą jest portal www.mala-psychologia.eu.
Akcja zachęca do pytania o dowody oraz uświadamia, że opieranie swoich sądów na własnych przekonaniach jest złym nawykiem.

Komentarze